نوشته های ادبی

داستان دربین بسیاری از اقوام و ملتها سابقه ای دیرینه دارد که به عنوان سرگرمی متداول بوده است. وجود قصه درابتدا بصورت شفاهی که بنا به اشاره افلاطون« بکلی عاری از حقیقت نیستند» برای کودکان نقل می کرده اند.«تاریخ ادبیات کودکان درایران» می‌نویسد:دردوران باستان افرادی بوده اندکه بطور حرفه ای بکار نقل وروایتگری ادبیات پرداخته اند. آنان ازحافظه ای نیرومندوبیانی شیوا برخورداربودند وبه یاری بیان وتصویرهای زبانی و حرکت دست وصورت مخاطبان را شیفته خود می کردند.اما پس از اسلام، قصه گویی به مساجدو مجالس وعظ نیز راه یافت وواعظان درمیان نصیحت وموعظه،داستانهایی برای اثبات ادعای موردنظربیان می کردند.اهمیت قصه و داستان بر کسی پوشیده نیست.زیرا معانی در داستان کاملا عینی ومحسوس می گردد و مخاطب ، وقایع و سرانجام آنرا زودتردرمی یابد ومقصود گوینده را آسانتر درک می نماید.

 دو تن از شاعران بزرگ ادبیات فرانسه یعنی« مالرب» در اوایل قرن هفدهم و «پل والری» در ابتدای قرن بیستم، شعر را سخنی دانسته اند که تحرک دارد. ارسطو نیز ، شعر را به موسیقی تشبیه می کند که خواننده را به حرکتی نا خودآگاه وا می دارد. این نظر مورد اتفاق اغلب نقادان وشعر شناسان گذشته وحال است. شاعر عرب« نزار قبانی» شعر را رقص با کلمات دانسته که این تحرکات هیجانی واحساسی بوسیله کلمات بکار رفته در شعر واقعیت می یابد. اما چگونگی سرایش چنین اشعاری که انسان را به وجد و هیجان لازم در آورد، باید دارای چه مشخصه ای باشد؟

  باد آسایش گیتی نزند بر دل ریش            صبح صادق ندمد تا شب یلدا نرود              

 «یلدا»  بلند ترین شب سال و به معنی «تولد مهر» و یا « زایش خورشید» است. اصل واژه یلدا برگرفته از زبان سریانی می باشد که آن نیز از لهجه های زبان« آرامی» بوده و در دوره ساسانیان وارد زبان فارسی میانه شد. ایرانیان البته از هزاران سال پیش، به وجود شب «چله» و یا طولانی بودن آن پی برده بودند. کشاورزان ایرانی، در فصول سالیان متمادی متوجه شدند که برخی روزها بسیار بلند است و می توانند از نور و روشنایی خورشید برای کشت و کار خود بهره بیشتری ببرند. آنان دریافتند که نور و روشنایی خورشید مظهری از « نیکی» ها و تاریکی نمادی از «بدی»هاست و این دو پدیده همواره در جنگ و نبردند. پس بنا به اعتقاد ایشان ، ظلمت و تاریکی مظهر اهریمن و نور و روشنایی را که برای کار کشاورزی آنها اهمیت فراوان داشت، نماینده«خورشید» می دانستند.از این رو،زایش خورشیدرا در فردای شب یلدا و پیروزی روشنایی بر تاریکی را جشن می گرفتند. همچنین در شب بلند یلدا ، چراغهایی روشن می کردند تا از وجود اهریمن تاریکی مصون و در امان باشند. به عبارتی ، اهریمنان با وجود روشنایی چراغها، نابود شده و فرار نمایند.

زندگی لسان الغیب حافظ شیرازی شاعر و عارف قرن هشتم ایران چنان در پرده ابهام وگمان جای گرفته که شناخت وی به سهولت امکان پذیر نیست. محققان و ادیبان مبرز تاکنون توفیق معرفت کامل به حافظ را نیافته اند. زیرا زندگی و دوران حیاتش به مانند شیوه تفکرش چنان «رندانه» گذشت که نه از خویشتن مدرکی دال بر شناخت خود بر جای گذاشت و نه سرگذشتی مستند. از اینها که بگذریم نوشته های افسانه مانند تذکره نویسان نیز قابل اعتماد نبوده و نه محتملاً که یقین پیرایه هایی بر او بسته اند که شناخت زندگی او را پیچیده تر و موجب تنزل شخصیت والای حضرت حافظ گردیده است. تاریخ نویسان هم به شرح وقایع زندگی پادشاهان و بزرگان سیاسی پرداخته و فراغتی نمی یافته اند تا به شرح احوال شاعرانی همچو حافظ بپردازند.

حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی از شاعران حماسه سرای برجسته قرن چهارم هجری است که در قریه«باژ» از توابع توس خراسان بدنیا آمد. پدرش از « دهاقین» بوده که عنوان و مفهوم این لفظ با استعمال امروزی و به معنی « زارع و کشاورز» متفاوت می نماید. زیرا واژه «دهقان» در دوره فردوسی حامل معنای دقیق خود به مفهوم « دارنده ده» بکار می رفت. بنابراین می توان ادعا کرد که اوبا این موقعیت معیشتی واصالت،زندگی نسبتا آسوده ای داشته است وخانواده اش از جنبه مادی کمبودی نداشته اند. نظامی عروضی درکتاب چهار مقاله گویدکه فردوسی درده باژ«شوکتی تمام داشت وبه دخل آن ضیاع از امثال خود بی نیاز بود». شاعر توس خود اینگونه اشاره دارد:

شیخ فرید الدین محمد عطار نیشابوری از سر آمدان شعر و ادب فارسی و از بزرگان مشایخ تصوف و عرفان ایران در قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری می باشد. نام پدرش ابراهیم و مادرش چنانکه از مفهوم کلام عطار بر‌می‌آید، زنی اهل معنی و خلوت گزیده بوده است.

در آستانه برگزاری مراسم بزرگداشت شاعر و معلم اخلاق شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی اندیشیدم تا به نوعی در معرفی و شناساندن ابعاد وجودی و نیز آثار گرانبهای وی مطالبی عرضه گردد ماندم که از شرح حالش بگویم و یا از سفر ها و تحصیلات و سیر و سیاحتهای او به شوق سعدی شدنش. از دو شاهکار بی بدیل ادبی سعدی یعنی گلستان و بوستان و جهانی بودن این دو اثر دردانه شیخ شیراز و یا از مضامین فلسفی اخلاقی اش. از طرح و تصویر مدینه فاضله آرمانی او که سعدی در جستجوی آن بود، بنویسم ویا از اندیشه اش که دنیایی همراه با نیکی و عدالت و مهربانی و انسانیت را به بشر بخشید و موجب وسعت ادبیات اخلاق و انسانیت گردید.

تحولات ادبی در هر سرزمینی همواره با تحولات اجتماعی همراه بوده است. تجدد در شعر فارسی نیز در واقع تابع تحولات جامعه عصر مشروطیت و اندکی پیش از آن بوسیله عده ای از روشنفکران دوره بیداری است . از اوایل قرن سیزدهم هجری در ایران بر اثر نفوذ سیاسی غرب ،تمدن و فرهنگ اروپا در بین طبقه جوان و درس خوانده ایران رواج یافت. این طبقه روشنفکر به تدریج از نحوه زندگی و رفتار حاکمان به نوعی نا رضایتی حاصل می کنند و در نتیجه نمی توانند محیط اجتماعی و سنتی خود را تحمل نمایند. استعمار و اندیشه استعمار آسیا بوسیله اروپا ییها و نهضتهای فکری مانند:وحدت اسلامی سبب می گردد تا قشر روشن بین برای خود رسالتی بپذیرد و ناگزیر به مبارزه بر خیزد. اما تنها حربه او در این پیکار چیزی نیست جز کلام و اندیشه. علاوه بر موجبات اجتماعی ، روزنامه ها و کتاب وسیله دیگری بود برای بیداری و تعلیم مردم.

با معرفی عزیزی او را در مجلس ترحیم از دست رفته ای- خدایش بیامرزاد- با اشتیاق فراوان دیدم. سالیان پیش دانش آموزم بود و آن زمان درسخوان، مودب، باهوش و بالاخره «یار غار» . بسیار خوب تغییر کرده و آثار رنجدیدگی از زمانه در چهره اش مشاهده می شد. گرچه با موجبات آزردگی و اندوه او از مدتهای مدید تا به این هنگام نه من،که همگان آشنایی داشتند. تحمل سنگینی بار مشکلات چنان از رنگ چهره اش نمایان بود که لحظاتی خیال کردم در شناخت آن فرزانه فرزند، راه خطا می پیمایم.

شهادت جانسوز سالار شهیدان حضرت حسین بن علی(ع) داغی بودبر پیکر عاشقان عزت و شرف و نیز ننگی بر وجود حاکمان حکومت اموی که در کاخ سبز شام عنوان خلیفه مسلمین را داشتند. فقط پنجاه سال پس از رحلت پیامبر(ص) حاکمیت مرتجعین نا مسلمان عامل و باعث خاموشی چراغ هدایت دین مبین را فراهم می کرد و مکتب «حبل المتین» رنگ زوال می گرفت و جا معه اسلامی چه به سرعت به ارتجاع پیش از اسلام باز می گشت. امر به معروف و نهی از منکر جایگاه خود را بتدریج از دست می دادو دیگر رونقی نداشت. خلافت و جانشینی پیغمبر(ص) به سلطنت و کاخ نشینی تغیر شیوه داده و در انتخاب خلیفه بدعت« تعیین جانشین» صورت می گرفت. « مغیره بن شعبه» چون طمع در رسیدن به حکومت کوفه را داشت در صدد تحریک معاویه بر آمد تا پسرش یزید هوسباز را در بدست گرفتن قدرت خلافت یاری نماید و هچنین از سران و بزرگان قبایل دعوت به بیعت با یزید نماید.

تحولات دنیای معاصر و رشد روزافزون تجددطلبی از اوایل مشروطیت در ایران موجب تغییراتی به حق در اغلب پدیده های مادی و معنوی ملتها شده است. در دنیای مادی حاکمیت تکنولوژی، ارتباطات و اینترنت امری انکار ناپذیر می نماید. اما در امور معنوی قضایای فلسفی، عرفی وادبی نیز دستخوش معیارهای نوین گردیده که در اصطلاح امروزی « مدرنیته » گفته می شود. شعر نوعی از معنویات است که از یک قرن پیش بتدریج دچار دگرگونی شدید موج جدید گردید که بنام « شعر نو » و یا به نهضت تغییر معیارهای شعر سنتی معروف است. این تغییر الگوی تازه شعری به دست «نیما یوشیج » به انجام رسید و لاجرم نام دیگر شعر امروزی « نیمایی » نیز گفته می شود. پس از انقلاب مشروطه، نیما اولین شاعری بود که بصورت علمی و دقیق شعر آزاد را باب کرد و قواعدی بنا نهاد که از نظر الگوی وزنی دنباله وزن کلاسیک و عروضی شعر قدیم فارسی است. او تساوی طولی مصراعها را شکست و به اقتضای محتوای شعر قافیه را قرار داد تا بدین طریق متحول کننده قافیه باشد نه کسی که در اندیشه از بین بردن قافیه شهرت یابد. او اعتقاد داشت که قافیه زنگ آخر مطلب است و هر جا که مطلب عوض می شود قافیه هم عوض می گردد.

حجت الحق شیخ الرئیس ابوعلی سینا فیلسوف ، طبیب،  نویسنده و وزیر مشهور ایرانی و از جمله بزرگترین حکمای اسلام است که با ظهور او سلسله حکمای مشرق به پایان می رسد. در بخارا متولد شد و درهمان اوان کودکی همه قرآن و مباحث ادبی را فراگرفت. تا سن شانزده سالگی در علوم فقهی، فلسفی و پزشکی سرآمد شد. گفته اندکه: وی حتی یک شب را سراسر نمی خوابید و روزها نیز به کار خواندن و آموختن مشغول می شد. کتابهای « اقلیدس» و «ارسطو» و بطلیموس را مطالعه می کرد و از همین راه با فلسفه آشنا گردید. هوش و استعداد سرشاری داشت بطوریکه «ناتلی» استاد ابن سینا و فیلسوف معروف آن زمان پدرش را از گماردن او به حرفه ای غیر از مطالعه و دانش اندوزی بر حذر داشت. با معالجه نوح بن منصور سامانی مقام و منزلتی ارجمند یافت.

شیخ اجل مشرف الدین مصلح سعدی شیرازی از بزرگترین سخنسرایان جهان و سرآمد برترین استادان زبان و ادب فارسی است که بسال 580 هجری در شیراز متولد شد. با اینکه همه قبیله او «عالمان دین» بودند اما «معلم عشق» به ا و  شاعری آموخت. سعدی در نظامیه بغداد به تحصیل پرداخت واز محضر استادانی دانشمند مانند: شمس الدین جوزی و عارفی از مکتب «اشراق» یعنی «شیخ شهاب الدین سهروردی» بهره مند شد. گویا بعد از تحصیل به شیراز آمد . ولی آشوب و اغتشاش سیاسی در شیراز او را افسرده و اندوهناک کرد. از راه« تنگ ترکان» بیرون شد و راه سفر پیش گرفت تا عاقبت در دمشق و حلب اقامت گزیدو به کسب تجارب ارزشمندی همت کرد.

شیخ فرید الدین عطار نیشابوری از اکابر عرفا و شعرا و از بزرگترین گویندگان طریقه عرفانست. تاریخ قطعی تولد وی معلوم نیست. ولی می توان گفت که وی در نیمه قرن ششم بدنیا آمد و در اوایل قرن هفتم( احتمالا سال 627 هجری) به دست «مغولی کافر» کشته شد. روزگار جوانی را به تحصیل معارف و خدمت مشایخ صوفیه و تهذیب اخلاق گذراند تا سر انجام به مقام ارشاد رسید و کعبه اهل دل گردید. بنا به شواهد و اشعاری که به او نسبت می دهند مصر،دمشق، مکه، هند و ترکمنستان را سیاحت کرده است.

شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی از بزرگترین سخن سرایان جهان و سرآمد اساتید زبان و ادب فارسی در قرن هفتم در شیراز بدنیا آمد. تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش بپایان آورد و در سن بیست سالگی برای تکمیل تحصیلات به نظامیه بغدادرفت. این هجرت فرستی بود که سالها به سیاحت در سرزمینهای مختلف بپردازد و مجالست و ارتباط با مردم و آشنایی نسبت به فرهنگ ، آداب و سنن امم و ملل متمدن آن زمان توشه ای گرانبها از تجربه و دانش کسب کند.بهر رو پس از مراجعت به شیراز حاصل آموزه های خود را جهت تعلیم همنوعان با نثری زیبا و نظمی شیوا به رشته تحریر درآورد.

سعدی فرزانه ایست عارف و مردمی. او حکیمی است که بهره بردن از فرهنگ و معارف اسلامی موجب شده تا آثاری گرانبها و سراسر تربیتی از خود باقی گذارد. بطوری که گاهی شاعر است و زمانی فیلسوف . بعضی اوقات نیز مانند یک جامعه شناس ژرف نگر به توصیف رفتارهای اجتماعی و انسانی می پردازد. وی بنا به رسم زمان به«وعظ» و «خطابه» علاقمند بود. از این جهت سخنان او در آثارش منحصرابرای کودکان و پیران هر یک به فراخور حال و مقام جنبه تربیتی صرف دارد.

شهادت جانسوز سالار شهیدان حضرت حسین بن علی(ع) داغی بودبر پیکر عاشقان عزت و شرف و نیز ننگی بر وجود حاکمان حکومت اموی که در کاخ سبز شام عنوان خلیفه مسلمین را داشتند. فقط پنجاه سال پس از رحلت پیامبر(ص) حاکمیت مرتجعین نامسلمان عامل و باعث خاموشی چراغ هدایت دین مبین را فراهم می کرد و مکتب حبل المتین رنگ زوال می گرفت و جامعه چه به سرعت به دوره ارتجاع پیش از اسلام باز می گشت. امر به معروف و نهی از منکر جایگاه خود را بتدریج از دست می دادو دیگر رونقی نداشت. خلافت و جانشینی پیغمبر(ص) به سلطنت و کاخ نشینی تغیر شیوه داده و در انتخاب خلیفه بدعت« تعیین جانشین» صورت می گرفت. « مغیره بن شعبه» چون طمع در رسیدن به حکومت کوفه را داشت در صدد تحریک معاویه بر آمد تا پسرش یزید هوسباز را در بدست گرفتن قدرت خلافت یاری نماید و هچنین از سران و بزرگان قبایل دعوت به بیعت با یزید نماید.

اربعین آمد دلم را غم گرفت                       بهر زینب عالمی ماتم گرفت

سوز اهل آسمان آید به گوش                      ناله صاحب زمان آید به گوش

اربعین حامل رازی است از رازهای هستی و اربعین حسین سری فراتر از اسرار عالم و آدم. همین پیداست که روز بسط لطفش بر شیعیان و بر دوستدارانش مقرر گردیده و بهانه خداوندبرای زدودن گناه بیراهه پیمودن بندگان در نهایت درماندگی و اسبابی برای طلب مغفرت رهروان شریعت محمد(ص) در تمام دوران و همه سرزمینها که شائبه منجلاب انحرافات و ستمکاری را در نهادشان تهذیب بخشند. حسین(ع) می خواسته شفاعت امت جدش را بر عهده گیرد همچو مسیح و شاید هم گسترده تر. اربعین تحقق همان رحمت شفاعت. موعد اربعین وسیعترین فرصتی است برای عاشقان حسین(ع) که به مانند کاروان نیمه جان برگشته از شام تاریک تاریخ بر تربت وارث آدم(ع) تا وارث محمد(ص) و علی(ع) به سوگ نشینند و باران اشک چشم خود را با مظلومیت حسین (ع) و یاران با وفایش پیوند زنند. تکریم اربعین و احیای خاطره غمبار عاشورا ، رمز تداوم شعور عاشورایی است و تا عشق هست ابدیت یاد شهدای کربلا نیز در اذهان تداوم خواهد داشت.

کتاب گلستان سعدی در قرن هفدهم میلادی بوسیله « آندره دوریه» به زبان فرانسه ترجمه شد وفرانسویان از این حیث در اشاعه فرهنگ و تمدن ایرانی و معرفی ادبیات فارسی به اروپاییان نقش مهمی دارند. با این حال برای تحقق ترجمه دیوان حافظ توفیق مهمی حاصل نکرده و آشنایی ادیبان فرانسوی صرفا از روی ترجمه های غیر فارسی مانند آلمانی و انگلیسی صورت گرفت. « آندره ژید» صاحب کتاب« مائده های زمینی» که تاثیر بسزایی از اشعار حافظ گرقته وتالیف آنرا مرهون غزلیات حافظ می داند به صراحت می گوید« به قدری اشعار حافظ نافذ و قدرتمند هستند که حتی ترجمه آلمانی آنها برای من فرانسوی زبان تاثیر گذار و شاهکار هستند. کاش به زبان فارسی و ادبیات غنی آن آشنایی بیشتری داشتم.»

اما علت عدم توفیق فرانسویان در ترجمه مستقیم دیوان حافظ یکی « زبان شعری » حافظ است که پر ابهام و سیال است و به راحتی با حفظ محتوای عرفانی ترجمه نمی شود.

چون سر و کار تو با کودک فتاد                هم زبان کودکی باید گشاد

انقلاب مشروطیت غیر از جنبه سیاسی به ادب دوستان نیز فهماند که نوشته های فارسی اعم از شعر و نثر لازمست لباسی نو و در خور تحولات سیاسی و اجتماعی ایران بپوشاند تا علاوه بر حفظ اصالتها و فرهنگ کهن ایران تجدد هم در عرصه ادبیات بوجود آید. توجه مردم به رویداد های سیاسی و جریانهای ملی علاقه مردم را به خواندن روزنامه و کتابها دو چندان کرد و زبان نگارش نیز از رهگذر همین جریانها بسوی ساده نویسی روی آورد. آرایشهای نثر و شعر مانند: استعاره، مجازو تشبیه های دور از ذهن و مترادفات بی مورد از نوشته های فارسی بتدریج دور شد. زیرا عواطف مردم را نمی توان با خلق آثاری متکلف و پیچیده بیان کرد. این بود که شاعران به شکستن مرزهای مشخص شده شعر اقدام نموده، شیوه ای تازه بین آنان متداول شد که از زبان عامیانه و محاوره ای سود برند و زبان واقعی دریافت مردم باشد. در این میان برخی شاعران به بخشی دیگر از زبان عامه روی آوردند که شاید بتوان گفت : همان «زبان کودکانه» است و این یک تجربه جدید بود که بدست آوردند. بنابر این شعر معاصر علاوه بر توجه خود به مسایل گوناگون در جامعه به زبان کودکانه که تا آنروز پهنه ادبیات فارسی به این روند عنایتی نداشت تمایل یافت.

حکیم  ابوالقاسم فردوسی شاعر حماسه سرای قرن چهارم هجری در قریه « باژ» از توابع توس خراسان به دنیا آمد.

وی به نظم اثری باز مانده از دوران باستان ایران پرداخت که صرف نظر از دارا بودن مضمونهای تاریخی، اجتماعی، از لحاظ بلاغی و لفظی نیز حایز اهمیت فراوانست. همه مردم ، فردوسی را شاعری حماسه سرا می شناسند که در سرودن اشعار رزمی و صحنه های دلاوری پهلوانان نه تنها در پهنه سرزمین ایران بلکه در ادبیات جهان یگانه است. اما در اینجا تکرار فرمایشات بزرگان ادب در ستایش پیر فرزانه ایران زمین منظور نمی باشد. زیرا سخن این است که «آفریننده رستم» نباید و انصاف نیست که شهرتش در «حماسه سرایی» محدود شود و جنبه های « حکیمانه» و دانش او از یاد برود. شاید آوای برخورد گرز گران  رستم و شیهه «رخش» که در صحنه سازیهای جنگی این هنرآفرین به گوش می رسد، ما را از شنیدن اندرزهای دانشمندانه خلال داستانها مانع شده است.  

زندگی لسان الغیب حافظ شیرازی شاعر و عرفان شناس قرن هشتم ایران چنان در پرده ابهام جای گرفته که شناخت وی به سهولت امکان پذیر نیست. محققان و ادیبان مبرز تاکنون توفیق معرفت کامل به حافظ را نیافته اند. زیرا زندگی و دوران حیاتش به مانند شیوه تفکرش چنان «رندانه» گذشت که نه از خویشتن مدرکی دال بر شناخت خود بر جای گذاشت و نه سرگذشتی مستند. از اینها که بگذریم نوشته های افسانه مانند تذکره نویسان نیز قابل اعتماد نبوده و نه محتملاً که یقین پیرایه هایی بر او بسته اند که شناخت زندگی او را پیچیده تر و موجب تنزل شخصیت والای حضرت حافظ گردیده است. تاریخ نویسان هم به شرح وقایع زندگی پادشاهان و بزرگان سیاسی پرداخته و فراغتی نمی یافته اند تا به شرح احوال شاعرانی همچو حافظ بپردازند. پس آنچه از دوران زندگی حافظ در افواه و بعضاً در مندرجات کتابها آمده نتیجه خیالبافی و افسانه سرایی برخی است که عمده هدف آنان حب و یا بعض به شاعر گرانمایه شیرازی است.

         بیا ای دوست تا با هم بسوزیم                     چو شمع محفل ماتم بسوزیم

         من و تو سوگوار یک عزیزیم                         بیا تا هر دو در یک غم بسوزیم

         چو می باید بسوزد سینه بگذار                      بیاد عترت خاتم بسوزیم

          کمال سوختن عشق علی است                           مبادا در عزایش کم بسوزیم

آن شب در خانه دخترش «ام کلثوم» مهمان بود. زیرا شهادت را نزدیک می دید و در اواخر عمر هر شب در خانه یکی از فرزندانش به مهمانی می رفت. می دانست که هنگامه شهادت است. نه فرزندانش که درمسجد  هم مسلمانان از کلامش مرگ او را دریافتند و خود ابلاغ نمود : این مویهای سفید صورت من همین روزها از خون سرم رنگین خواهد شد.

«انتظار» در فرهنگ و عرف ما جایی ویژه داشته و شاید در بیشتر اوقات از واژه های مقدس بشمار می رود. زیرا در انتظاربودن عین امیدواری و دلگرمی برای نیل به هدف است.وجود پدیده انتظار درشخص ایجاد پیمودن مقصدی را در یک شاهراه برایش فراهم می کند که هرگز خسته نمی شود و با طیب خاطر طی طریق می نماید.گرچه نسبت به فرجام و اهداف کامیابی و ناکامی آن کاملاً علم واطلاعی نداشته باشد. اما در همان انتظار بودن و یا هجران از رسیدن به نتیجه، عالمی نشاط انگیز دارد. بالاخره روزی این انتظار برای همه چیز پایان خواهد رسید و «منتظر» در عالمی متفاوت از نشاط انتظار و امید رسیدن به مقصد قرار می گیرد. چه باید کرد. سال 2004 بود که فرهنگ شهر ادینبورگ  در مواجهه با فرهنگ و ادب شیراز گوی سبقت را ربود  و با عنوان اولین شهر ادبی جهان توسط سازمان علمی و فرهنگی سازمان ملل برگزیده شد. سالهای پس از آن «شیراز» هم به صف مدعیان واقعی این عنوان افتخارآمیز جهانی وارد شد.

طنز لفظی است عربی به معنی:طعنه،سخریه،سخن مرموز،بر کسی خندیدن و تهمت و افترا و در کتابهای ادبی قدیم فارسی بهمین معانی بکار رفته است. بعلاوه در «تاریخ سیستان» به معنی «ظرافت» نیز استعمال شده است:

«و کسی به زبان پارسی شعر یاد نکرده بود الا ابو نواس میان شعر خویش سخن پارسی طنز را یاد کرده بود...»

در « تاریخ بیهقی» مفهوم «فریب» از واژه طنز مستفاد می گردد«بزرگان طنز فرا نستانند»

خاقانی ،طنز را به معنی «طعنه» درشعر آورده است:

زبون تر از مه سی روزه ام مهی سی روز             مرا به طنزچو خورشید خواند آن جوزا

نظامی گنجوی در لیلی و مجنون معنی « مسخره کردن » را در نظر داشته:

سایه که نقیصه ساز مرد است                    در طنز گری گران نورد است

طنز می کند و ندارد آزرم                      چون چشمش نیست کی بود شرم

حضرت حافظ هم طنز را به معنی «طعنه زدن» در شعر خود ذکر کرده:

در نیل غم فتاد و سپهرش به طنز گفت           الان قد ندمت و ما ینفع الندم

شمس الدین محمد حافظ که او را لسان الغیب لقب داده اند در اوایل قرن هشتم در حدود سال 726 هجری در شیراز تولد یافت. نام پدرش را بهاء الدین نوشته اند. وی تحصیلات علوم دینی و قرآنی را در زادگاه خود شیراز شروع و به مجلس درس بزرگان و دانشمندان زمان خود از جمله «قوام الدین عبدالله» راه یافت. حافظ به مطالعه «کشاف» زمحشری و تحصیل قوانین ادب و آموختن دواوین شاعران عرب پرداخته و همچنین «مصباح» مطرزی در علم نحو و «مطالع الانظار» «بیضاوی» در حکمت و «شرح مطالع» قطب الدین رازی را در منطق و «مفتاح العلوم» سکاکی در ادب را بخوبی آموخت.

شیخ اجل مشرف الدین مصلح سعدی شیرازی در سال 580 هجری مطابق با 1148 میلادی در خانواده ای با تقوا و متعبد بدنیا آمد. در حالیکه همه قبیله او «عالمان دین بودند» اما «معلم عشق» تنهابه او شاعری آموخت. «در ایام طفولیت متعبد» بود و« شبیخیز و مولع زهد و پرهیز». در همان کودکی دست سرنوشت زندگی او را دستخوش ناملایمات کرد بطوری که موهبت سرپرستی پدر را از دست داده و گرد یتیمی بر چهره اش بیفشانید.

مرا باشد از درد طفلان خبر                  

                             که در خردی از سر برفتم پدر

خداوند انسان را آفرید و او را با نعمت عقل و اراده بر دیگر موجودات روی زمین برتری داد و نیز زیور دیانت را بروی پوشاند. آفرینش انسان یقین بی هدف نیست و منتهای هدف بدیهی است تکامل انسان در تمام ابعاد و فضایل وجودی اوست. لذا پیامبران و رسولان را از همان بدو خلقت همسو با حیات جهت ارشاد و هدایتش فرستاد و خلاصه اینکه او را تنها نگذاشت. پس پیامبران خدا اولین راهنمایان بشر محسوب شده و یادآورنده های فطرتهای نیکوی آنان و به فرمایش قرآن «مذکران» هستند. زیرا اسلام فطرت انسان را پاکیزه و دور از هر گونه شائبه می داند.

از طرف دیگر هر انسانی در بر دارنده غرایزی مانند هوی و هوس که او را به سوی انحرافاتی همچون: طمع، غیبت، مال پرستی و دروغگویی سوق می دهد و اگر سرکوب نشوند انسان را بازیچه خود قرار داده و سرانجام نابودش می کنند. بنابراین انسانی که به رذایلی مانند دروغ و تزویر و نفاق و ستم متصف است هرگز هدف نهایی آفرینش آدمی نبوده است و او تا همیشه با این اوصاف در حد و قامت یک حیوان که نه انسان باقی می ماند.

روز بیست و پنجم فروردین ماه را در ایران روز «ملی عطار» نامیده اند. به همین بهانه همایشی با حضور اساتید و دوستداران عطار درمولد وی شهر نیشابور و همچنین در برخی کشورهای جهان برگزار می گردد. جا دارد که ما نیز در بزرگداشت این شاعر و عارف وارسته ایرانی سهمی داشته وحقی را هرچند اندک از گوینده نیشابوری با شناساندن وی به مردم کشورمان ادا نماییم.

فریدالدین عطار نیشابوری عارف نام آور ایران در قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری مطابق با قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم میلادی می زیست. در اینجا سخن از پیر سخندان و عارف توانایی است که در دکان عطاری می نشست و به گفته خودش از بام تا شام به مداوای پانصد تن افراد ناتوان و بیمار می پرداخت.

«اتحاد» به معنی «همدلی، یگانگی و یکرنگی است» و « انسجام» به معنی « روان بودن و روان شدن» است» به نظر می رسد که با تفسیری همسو بتوان تعبیرات دیگری از این لفظ استخراج نمود و آن روان بودن و روان شدن امور زندگی در نتیجه انجام کارهایی مشخص و ثابت. پس انسجام اسلامی به عبارتی « آسان و ساده شدن مشکلات دوران حیات در متابعت از قوانین پروردگار است که آیات و الفاظی ساده و برای فهم بهتر مردم برخلاف تصور ظاهر بینان بهانه گیر بیان گردیده است : وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِر.ٍ

ما قرآن را براى تذکّر آسان ساختیم؛ آیا کسى هست که متذکّر شود؟!

باز هم سخن از حضرت حافظ و این بار تفوق خصایل و درون مایه ادبی وی برسایر مدعیان است. هیچ سراینده ای چه در طول حیات و چه بعد از وفات لسان الغیب یارای برابری و یا مقابله با اشعار بواقع آسمانی اش را نیافتند. بی دلیل نیست که «گوته» شاعر آلمانی بسیار تحت تاثیر شخصیت و اشعار او قرار گرفته می گوید« کاش من در زمان حافظ بودم و او را درک می کردم » سپس خطاب به حافظ می سراید « اگر من نتوانستم در این دنیا تو را ببینم اما در روز حشر از خدا می خواهم دیدار ما را فراهم کند تا بتوانم در کنار تو باشم و از دید گاهها و سخنان ارزشمند و شیرین تو بهره ببرم »

 اما در این مقال مراد شناساندن حافظ نیست . زیرا حافظ و شعر وی نه فقط بین ما زمینی ها دوست داشتنی است بلکه به فرموده خودش اهل آسمان و فرشتگان نیز در جاذبه سخن او قرار گرفته اند.

جلال الدین محمد مولوی از عارفان بنام و از شاعران سده هفتم هجری و از کسانی است که سخن گفتن در باره او می ارزد.زیرا امتیاز او گوناگونی ابعاد شخصیت اوست که درخشانست و متعالی. او روحی پر تلاطم و احساساتی تند و شور انگیز دارد که دیوان غزلیات او با نام «دیوان کبیر » جلوه گاه آنست. همچنین از اندیشه های عمیق و دانش فراوان و ایمانی قوی برخوردار بود که بازتابش را در «مثنوی معنوی» می بینیم. اهمیت این دو اثر بزرگ موجب شده تا مولوی در حوزه ادبیات و زبان فارسی به عنوان شاعری بلند پایه نام برده شود.

 پیش از وارد شدن به مبحث اصلی ذکر توضیحاتی در روشن کردن آرا و عقاید عارفان به ویژه عارفان ایرانی لازم به نظر می رسد.

اردیبهشت ماه سال 53 بود . در آن سال « هفته بزرگداشت» حکیم طوس ابوالقاسم فردوسی در دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی برگزار می شد. او نیز همچون دیگر اساتید کشور بنا به دعوت قبلی به مشهد آمده بود. آوازه اش را پیش از این برخورد شنیده بودم. ولی نمی دانم چرا ازببن استادان و شاعران بنامی مانند : دکتر صفا ، محیط طباطبایی، مجتبی مینوی و اخوان ثالث که در گردهمایی حضور داشتند بیشتر با وی مانوس و در طول اقامتش در مشهد همدمش بودم. شاید که او نیز همچو من فرزند روستا وسیمایی جنوبی داشت. صمیمی و آزاده، خوش بیان و نغز گوی و کوتاه سخن اینکه شاعر.

 آری او شاعر خطه دشتستان منوچهر آتشی شاعر نو پرداز معاصر بود. سادگی و رفتار دور از پیرایه عشایری چهره اش را در بین مدعوین متمایز می کرد. در فراغت از خود و خانواده روستایی اش سخن می گفت. شگفتا که پس از سالها شهر نشینی به زادگاهش افتخار می کرد.

ای خاک ره تـو خطه خاک             پاکی ز تـو دیده عـالـم پاک

آشفته موی توست انـجم                سرگشته کوی توست افلاک

ای بر سرت افسر لعمرک                وی زیب برت قبای افلاک

فرموده به شأنت ایزد پاک             لولاک لما خلقت الافلاک

 درباره زندگی پیامبر گرامی اسلام کتابها و رسالات متعددی نوشته شده که تحقیقاتی علمی پیرامون زندگی پیامبر از کودکی تا شئون معنوی وی را در بر می گیرد. اصولاً حیات و سیره زندگی پیغمبر گرامی اسلام(ص) الهام بخش نویسندگان و گویندگان و محرکی برای شاعران و سرایندگان بوده است. به عبارتی هر محققی گوشه ای از زندگی او را در نظر داشته و به تحقیق پرداخته. در تمام جهان هیچ شخصیتی به اندازه رسول گرامی اسلام مورد توجه نویسندگان و دانشمندان قرار نگرفته و اگر مجموع کتابهایی که به زبانهای گوناگون در مورد رندگی او نگاشته شده در یکجا جمع آوری شود بزرگترین کتابخانه جهان را تشکیل می دهد. در این نگارش ها حقایق قطعی و روشنی از سیره وجود مبارک پیامبر وجود دارد که برای هر محققی جای انکار نیست.

الا که مژده رحمت دهد هلال صیام                  هلا که ماه عبادت رسیدو وقت قیام

رسید آن مه اعظم که لیله القدرش                 به از هزار مه و خوشتر از هزاران عام

چه زیباست رمضان و چه زیبا کرده است چهره دوستدارانش. ای انسان تو همیشه به راه راست نیستی. چرا که بار امانت مسئولیت خداوندی بر دوش توست و بسیار سنگین و توان فرسا. در راه ناهموار زندگیت تا آن جا سر گردانی که خودت را تنها می بینی و یا خواهی دید. شگفتا که احدی یارای دستگیری تو را ندارد. حق دارند. زیرا که خود همچون تو دلشان زنگار گناه گرفته و سرانجامی نیکوتر از تو برای خودشان نمی بینند. گناه بر ما غالب شده وسخت در اضطرابیم. درپرتگاه هراس انگیزسقوط ندایی بگوش می رسد که هرگز اشتباه نیست.

شعر حاصل شور درون شاعرست که با کمک و با نیروی کلمات به رقص در می آیدو شکل می گیرد. بدیهی است که هر قدر تناسب بین هیجان و انتخاب کلمه دقیق تر صورت گرفته باشد شعر لطیف تر و با طراوت تر می نماید. شعر معدود شاعرانی که صفت جاودانگی یافته و در فراز و نشیب های تاریخ باقی مانده و پیوسته بر دل مردمان نشسته از چنین خصوصیتی بر خوردار بوده است.

 حافظ که سرآمد رندان شاعرست راز بقای شعر را بهتر از هر کسی می شناسد. فغان و غوغایی که اندرون اورا خسته می دارد و یا آتش جاودانه ای که در دل اوست به صورت جریانی ملایم در قالب کلمات می ریزد وبازتاب ندای درونش در فضای شعر متجلی می شود. کلمات در شعر او جوشیدن می گیرد و به رقص در می آیدو موسیقی دلنشین شعر او روح آدمی را نشاط می بخشد. حافظ زیبا شناسی است که برای جلوه دادن به شعر ظریف ترین کلمات را بر می گزیند. از این سبب با ناهید عرش لاف برابری می زند و قدسیان را می بیند که در عرش خروشی بر پا داشته اند و شعر حافظ را از بر می کنند.

سالیان متمادی به ویژه بعد از زمزمه و کوشش برای اخذ مقام پایتخت فرهنگی برای شهر شیراز در اشتیاق آن بودم که دلسوزانی کمر همت بربندند بر مآثر فرهنگی و تاریخی و احیای نام رجال فرهیخته دیار فارس که تحقیقاً کم نیست. اما سرانجام به نقطه ای رسیدم که بدون تلاش کارشناسان مربوطه امکانی برای اظهار وجود فارس و فارس نشینان نخواهد بود. چرا که اصرار در تحقیقات و شناخت فرهنگ گذشته از یک طرف حکم می کند تا در غنای آثار فرهنگی این دیار کوشش شود و از طرف دیگر گردآوری مستندات سرزمین کهن فارس به فرهنگی شدن و پایتختی شیراز کمک شایانی نماید. بنابراین زمینه و مواد اولیه فرهنگی بوفور قابل دسترسی است. لیکن باید عشق به فارس و شیراز در بین فضلا و محققان تقویت شود. به زبانی دیگر می بایست پیش از آنکه فارس شناس باشیم فارس دوستی را وجهه همت قرار دهیم. اکنون شیراز ما دلسوختگان عاشق را می طلبد که نه هر روز که هر ساعت جهت اعتلای تمدن فارس و مفاخر بیشمار آن بسیج شوند و تاریخ گذشته و گذشتگان تاریخ را هر چند اکنون در پشت غبار نسیان نهفته اند با تحقیق و تدوین اسناد و مدارک متقن برای آیندگان روشن سازند. در این مقال سخن از امیرانی است که در فارس به امارت پرداخته اند.

شاید هنوز سیمای مدارس و مکاتب قدیم از خاطر و حافظه بسیار از کسانی که تنها بهره مندی زندگانی و حیات آنها جفای پدر و سیلی استاد بوده است فراموش نشده باشد و بیان دشواری کار و روش اجرای مقررات تحصیلی و چگونگی تنبیه بدنی از سوی مسوولان تعلیم و تربیت قدیم خود فصلی و خاطره ای شنیدنی از روزگار کودکی و نوجوانی کسانی است که در مدرسه های آن زمان در سیمای خشن معلمان و مربیان کهنه کار و قاطع و سختگیر خود یافته بودند.

 اگرچه این سختگیری و آزار بیش از حد معلمان قدیم برای بسیاری از فرزندان اشراف و بزرگ زادگان قابل تحمل و خوش آیند نبود و خود موجب گریز آنها از مدارس و ترک تحصیل از مکاتب قدیم بشمار می رفت اما از طرف دیگر محاسنی هم در بر داشت. یکی اینکه افراد نا مستعد زود از مدرسه بیرون می شدند و تیغ بدست زنگی مست قرار نمی گرفت:

جهان ملک خاتون از جمله زنان هنرمند و شاعریست که در قرن هشتم هجری در شیراز می زیست. برای شناخت این شاعره و رسیدن به اصل و تبار و موقعیت وی باید به روی کار آمدن اینجویان در فارس در زمان حکومت ابوسعید و بلافاصله بعد از مرگ ابو سعید وتشکیل سلسله ایلخانیان جلایر توجه داشت. جهان دختر مسعود شاه اینجوی و مادرش سلطان بخت دختر دمشق خواجه و از چوپانیان است که با خواجه امین الدین جهرمی ندیم و وزیر ابو اسحق ازدواج کرده بود. بنابراین جهان ملک خاتون همزمان با حافظ و عبید زاکانی در شیراز می زیست. به گفته مرحوم سعید نفیسی چون جهان و حافظ در یک زمان و در یک شهر بوده اند حتما با هم ارتباط ادبی وشعری داشته اند. وی حدود شش هزار بیت پیدا کرده که به یک وزن و یک قافیه سروده شده و می توان نظر داد که یا نخست حافظ غزل خود را گفته و جهان ملک از آن استقبال کرده و یا اینکه جهان ملک مبتکر بوده و حافظ به وی اقتفا کرده است.

برخی حوادث دوران کودکی موجب می شود که در اندیشه انسان چنان تاثیری گذارد که هیچگاه از یاد نرود. این وقایع ممکن است کم و بیش برجستگی خود را از دست بدهد و تنها سایه ای تاریک از آن باقی بماند. روشن است که خاطرات شیرین به علت خوشایندی مدت بیشتری در ذهن و روح جا خوش می کند. برعکس هر آدمی طبعا از خاطرات تلخ و ناخوشایند گریزان بوده و بنابراین میل دارد آنرا فراموش کند.

سالها پیش در مشهد مقدس ضمن قرائت کتاب «محکم خدا» کم و بیش و در حدود برداشت قلیل خود، مباحث مربوط به الفاظ قرآن رامورد تامل و دقت بیشتر قرار دادم.هر چند که برای اطلاع خورم بود. بارها در اندیشه ام می گذشت که چرا فصاحت و بلاغتی بالاتر از قرآن وجود ندارد؟ چرا با اینکه قرآن پیش از تدوین هر دانش ادبی نازل شده است، با اینهمه از زیبایی و فنون برتر لفظی و معنوی برخوردار می باشد؟ عوامل فصاحت و بلاغت و عدم تناقض در قرآن را هر یک از علما و دانشمندان متخصص بعد از نزول تا به امروز گفتند و نوشتند. اما از آوردن حتی یک آیه مانند آن عاجز ماندند.